Filosoferen op Kreta
Wat kan ik leren van een man die 4000
jaar geleden leefde en niet eens wist dat de aarde rond is?
Deze vraag stelde M. aan een vriendin toen deze vriendin vertelde dat ze - net
als ik - een zomercursus over Plato zou gaan volgen.
Eigenlijk was het geen vraag. M. wilde geen antwoord maar liet op deze manier - het
was vast grappig bedoeld - weten dat ze het een belachelijk idee vond om je vakantie
zo te besteden en hiermee werd dit gespreksonderwerp afgesloten. Toch is het een
vraag die bij mij resoneerde.
Wat kan ík leren van Plato?
Véél!
Na de cursus week onder leiding van Paul van Tongeren, voel ik een sterke drang om
zijn werk verder te bestuderen ( theoretisch en in de praktijk). Meer dan ooit realiseer ik
mij, hoe onwetend ik ben en ik voel me dan ook zeker niet bekwaam om hier een soort
samenvatting te geven. Wel wil ik enkele punten noemen die mij in het bijzonder zijn
bijgebleven:
Paul van Tongeren deed mij inzien dat je een filosofische tekst traag moet lezen en
herlezen - of herkauwen - zodat je de auteur als het ware na-denkt. Wanneer een koe
herkauwt, voegt hij iets van zichzelf toe (maagsappen) en zo voegen wij iets van onze
levenservaring toe als we reflecteren op een tekst. Daarbij is het ook nog van belang
om naar de context te kijken, zodat je iets weet over de auteur of het citaat.
Plato leert ons hoe te denken. Dat daar zelfonderzoek voor nodig is, en dat je dat bij
voorkeur in een dialoog doet. Het onder woorden brengen van gedachten en de vragen
van je gesprekspartner helpen om verder te komen in je denken.
Tijdens de cursusweek brachten we dit in de praktijk: teksten samen herlezen, de
toelichting door Paul van Tongeren, de dialoog met de mede-cursisten over inhoud.
Meermaals ervaarde ik een soort aha-erlebenis; alsof je plotseling tot een nieuw begrip
of inzicht komt. Dat is leren, en het is genieten!
Plato onderwijst over verschillende soorten kennis en maakt duidelijk hoe je zintuigen
je kunnen bedriegen, hoe je tegenstrijdigheden en aannames kunt herkennen in een
ogenschijnlijk overtuigend verhaal. Dat het veel moeilijker (zo niet onmogelijk) is om
iemand met argumenten van overtuiging te doen veranderen dan om iemand aan het
denken te zetten door goede vragen te stellen. Om goede vragen te kunnen stellen,
moet je nieuwsgierig zijn, de ander oprecht proberen te begrijpen, vanuit een positie
van onwetendheid ( je oordeel opschorten), Ook (of wellicht juist?) vandaag de dag is
dit zinvol.
De thema’s die in de teksten van Plato aan bod komen, zijn superactueel: waarheid en
werkelijkheid, rechtvaardigheid, liefde, waarin ligt het geluk van de mens besloten, ....
De vraag of de aarde rond is, kwam ik nergens tegen. Er is ook geen bron waaruit blijkt
dat Socrates of Plato dit niet wist. In de klassieke Griekse oudheid waren er in ieder
geval wel degelijk mensen die dit wel wisten. De filosoof Pythagoras ( ca 570-500 v
Chr.) wordt in dit verband vaak genoemd. Vanaf de 5e eeuw v.Chr. was dit idee in de
Griekse filosofie algemeen aanvaard. In Noordwest-Europa waren we ‘iets’ later met dit
inzicht.
Overigens leefde Plato niet 4000 jaar maar ongeveer 2500 jaar geleden. Gelukkig maar
want anders hadden we uberhaupt geen geen teksten van hem gehad.
Hoe meer ik er over nadenk, hoe meer ik me realiseer dat de vraag van M. eigenlijk een
heel goede vraag is. Het roept bij mij vervolgvragen op, zoals: in hoeverre
veronderstellen we - dat wij mensen in deze tijd- ‘beter’ of wijzer zijn dan de
generaties die ver voor ons leefden? Hoe is het met mijn historisch besef gesteld? 1
Met welke onjuiste aannames daaromtrent ga ik zelf door het leven?
Er valt nog veel te leren. Zelfonderzoek en beter leren na denken oefen ik graag bij
Socrates in Sneek. Doe je mee?
1 Deze zomer las ik dat er meer tijd zit tussen de bouw van de pyramides van Giza en Cleopatra
dan tussen de lancering van de eerste iPhone en Cleopatra. Ik kon het bijna niet geloven en
heb het nagerekend: De Pyramides van Giza dateren van ongeveer 2550 v Chr. Cleopatra is in
68 v Chr geboren en de lancering van de eerste iPhone vond plaats in 2007 n Chr.
